№15-лекция тақырыбы: Көркемдеуіш құралдар поэтикасы («Абай жолы» эпопеясындағы символ, метафора поэтикасы (1 сағат. 15-аптада).

  	Сабақтың мақсаты: 
-	магистранттың көркемдеуіш құралдар поэтикасын анықтай білуіне;
-	көркемдеуіш құралдар поэтикасының ерекшеліктерін ажыратуына;
-	көркемдеуіш құралдар поэтикасының өзге әдебиеттердің әңгімелерінің поэтикалық құрылымынан өзгешелігін көрсете білуіне;
-	көркемдеуіш құралдар поэтикасының ізін қазіргі шығармалардан таба білуіне;
-	«Абай жолы» эпопеясындағы символ, метафора поэтикасын талдай білуіне;
-	көркемдеуіш құралдар поэтикасының көркемдік қызметін анықтай білуіне үйрету.
           
Сабақтың нәтижесі:
-	магистрант көркемдеуіш құралдар поэтикасының көркемдік қызметін анықтай отырып, оларды ажырата, нақтылай, түсіндіре, мысалдар келтіре, талдай,  талқылай алатын болады.

	Қазақ әдебиетін әлемдік деңгейге көтерген үздік туынды ретінде «Абай жолы» эпопеясына жоғары бағалар берілді, түрлі сипаттағы анықтамалар айтылды.
	«Абай жолы» - кең құлашты ғұмырнамалық эпопея, әрі тарихи, этнографиялық т.б. сипаты бар дәуірнамалық энциклопедиялық кітап екені атап айтылды. Дегенмен де, бұл шығарманың, ең алдымен – поэтикалық өнер туындысы, көркем сөз үлгісі екенін басты назарда ұстаған жөн деп білеміз. Өзінің басты кітабына автор өмірлік, дүниетанымдық, эстетикалық, мұраттарымен қоса, поэтикалық дарынының бүкіл шығармашылық мүмкіндігін сарқа жұмсаған. Сондықтан да бұл кітап бізге әдеби туынды ретінде, әдеби-эстетикалық ескерткіш ретінде қымбат.
	Поэтикалық өнер туындысының, ажырамас көрсеткіштерінің бірі – көркем категориялар, әсіресе құбылту (троп) түрлері.
	Олардың ішінен біздің тоқталарымыз – көркем символдар, немесе А. Байтұрсыновша айтқанда, бернелеу.  Поэтикалық бернелеу – бүкіл «тіл көренектілігі тәсілдерінің (А. Байтұрсынов) ішіндегі ассоциациялық мүмкіндігі өте жоғары, поэтикалық типтендіру дәрежесіне жете алатын аса қарымды да терең көркемдік құрал екенін символтануға арналған ғылыми зерттеулерден көруге болады. Көптеген зерттеушілер символды, әсіресе поэтикалық символды, көркем амал-тәсілдер, жалпы поэтикалық ойлаудың шыңы деп таниды.
	Расында да, символ – шартты белгі немесе эмблема емес, дүниетаным тереңінен туындайтын, көптеген қасиеттерді өз бойына жинақтап тұратын синкретті әрі құпия, сондай-ақ сол құпияға жетелеп, еліктіретін сугестивті эстетикалық көркем құбылыс. Көркемөнер өзінің ең нәрлі де мәнді қасиеттерін түптің түбінде белгілі бір символ-бернеге жинақтайды. Осылайша, символ аса құпия әрі әмбебап терең ұғымға айналады.
	Жалпы біздіңше, кітаптың атауының өзі де символикалық сипатқа ие. «Телғара», «Ақын аға» т.б. айдар атаулардың ішінен автор «Абай жолы» деген атауды бекер таңдамаған. Бас кейіпкер есімі арқылы тұтас бір ұлттың зиялысының шығармашылық-әлеуметтік тұлғасын бернелесе, «жол» образы арқылы тек Абайдың ғана емес, тұтас бір ұлттың рухани ілгерілеу – өсу бағытын бернелейді. «Жол» сөзі мұнда концептуалдық мағынаға ие болып, семантикалық-символдық астары қалыңдай түскен.
	Сонымен, эпопеядағы көркем мәтіндерге лингвопоэтикалық шолу жасау арқылы ондағы символ-бернелер әлемін шартты түрде болса да жүйелер болсақ түрлі сипаттағы бернелер құрылымы түзіледі.
	Шитет-символ (айқындау-бернелеу),
	Метафора-символ
	Символ-берне (бейнелеу-бернелеу)
	Символ-пейзаж,
	Символ-портрет,
	Символ-лейтмотив динамикалық символ, психологиялық символ тірек бернелер (опорные слова символы) символ-айдар (символ-рубрика) т.б.
	Бұлардың бәрі де шығармашылық шеберлікпен өңделіп, суреткерлік сүзгіден өтіп, аса мәнді, терең ұтымды символдарға айналған, сондықтан да бұлардың әрқайсысы өз алдына бөлек семантикалық зерттеуді талап етеді және әрқашан ұлттық сипаты мен табиғаты ескерілуі тиіс. 
	Қазақ әдебиетінде бұрын арнайы зерттеле қоймаған тақырыпқа барған Р.Мұқанованың «Тұтқын» әңгімесіне қатысты. 1925 жылдың сәуірінде  цюрралистердің барша жан-жүйке ауруханаларындағы бас дәрігерлерден науқастарды босатуды талап еткені ойға түседі. Өйткені олар қоғам  тарапынан езгі көрушілер  ақыл-иесі қалыптан тыс сырқаттардан әр адамға тән даралық бар. Р. Мұқанованың кейіпкері өзін «Ұлы» санайтын. Галлюцинациялық мезеттерге ұшырап отыратын көз алдындағы елестейтін сөзін естіп онымен барынша ақиқат күйде тілдесіп, дауласатын, сөгетін, қынжылатын бақытсыз, дімкәс суретші. Негізінен онейрикалық-«Қиял»Түс», «Ой», кеңістіктің өзгеше түрін қамтитын шығармада уақыт бір күннің мөлшерінен аспайды да, реалды кеңестік ауқымы суретші тұратын кедейшілікке толы жұпыны бөлмемен бітеді. Қиял арқылы кейіпкер көшеде де, шеберханада да жүреді. Онымен өзгелер де сөйлеседі. Бұл жауап береді. Кемшілігін бетке шыжғырып басады. Ышқырындағы белдік орнына таққан жіпті тартыңқылып байлайды. Тіпті қарқылдап, күледі де. Әсіресе айналасы оның бойынан ұлылық белгілерін ұлықтағандағы қуанышы зор. Автор традикомедиалық жағдайды оқиға барысында ашық араласудан тартына отырып, қара юмор тәсілімен психодиагностикалық дәлдік арқылы суреттейді. Жазушы қиялы бай. Сана ағымы ыңғайдағы Әумесер аузынан шығатын сөзден логикалық қисын да жоқ емес. Әйтсе де ырықсыздық күй абсурд ақиқатын бейтарап сынай да қалуы. Р.Мұқанова әңгімесін постмодернистік дүниетаныммен үндестіреді. 
	Постмодернизмді бетке алған бір топ қазақ жазушысының пайда болуы, атап айтқанда Д. Амантай, Ә. Қодар (ақын), Р. Мұқанова, Ықсан және басқалары. Қазақ әдебиетінде мифологиялық желінің дамуы мифологиялық реализмнің қалыптасуын білдірді. «Сана ағымы», «жаттану», «көп дауыстылық», тәмсілдеу, символизм, ұқсастық секілді баяндаудың модернистік формаларының қабылдануы үрдістің 20 ғасырдың соңында да әдебиетте жалғасқандығын көрсетеді.

Тақырыпқа байланысты сұрақтар:

1.	Көркемдеуіш құралдар поэтикасы туралы не білесіз?
2.	Көркемдеуіш құралдардың қызметі жайында не білесіз?
3.	Көркемдеуіш құралдар поэтикасына мысалдар келтіріңіз!
4.	Көркемдеуіш құралдарға байланысты пікірлер келтіріңіз!
5.	Көркемдеуіш құралдар поэтикасының қазақ әдебиетіне әсері туралы не білесіз?
6.	Көркемдеуіш құралдар поэтикасының көркемдік қызметін көрсетіңіз!
7.	Көркемдеуіш құралдар поэтикасының қазақ фольклоры поэтикасына әсері бар ма?
8.	Көркемдеуіш құралдар поэтикасынан үзінділер келтіріңіз!
9.	«Абай жолы» эпопеясындағы символ, метафора поэтикасына тоқталыңыз!
10.	«Абай жолы» эпопеясындағы символ, метафора поэтикасын зерттеген ғалымдардың еңбектеріне тоқталыңыз!

Пайдаланатын әдебиеттер тізімі:

            1. Атымов М.  Қазақ романдарының поэтикасы. – Алматы: Ғылым, 1995.
            2. Есембеков Т.У. Көркем мәтін поэтикасы. – Алматы: Қазақ университеті, 2012.
	3. Темирболат А. Поэтика литературы. – Алматы: Қазақ университеті, 2011.
	4. Айтмұхамбетова Ж. Мифтің поэтикадағы қызметі: қазіргі кезең поэзиясы арқылы. – Алматы, 2010.
	5. Майтанов Б. Портрет поэтикасы.  – Алматы, 2006.
            6. Нұрғали Р. Толғауы тоқсан қызыл тіл.  – Алматы, 2009.
            7. Силантьев И.В. Поэтика мотива. – М., 2004.
            8. Якобсон Р. Работы по поэтике. – М., 2001.
9. Мауленов А. Қазіргі қазақ прозасындағы аңыздар мен мифтердің көркемдік қызметі. Канд. дисс.  авторефераты. Алматы, 2001.
     10. Қазіргі әдебиет және фольклор. Алматы, 2009.
     11. Асылбекұлы С. Қазақ повесі (генезис, эволюция, поэтика). Монография. Алматы: Үш қиян, 2008.
     12. Жанайдаров О. Ежелгі Қазақстан мифтері. Астана: Аруна, 2006.
           13. Айвазян М.К. Русская литература и фольклор. Ереван, ЕГУ, 2009.
 
Электрондық оқулықтарға қажетті сайттар:

            1. http://www.infoliolib.l/info/.
            2. http://www.openj-gate.org /.
            3. http:/www.rubricon.com– РУБРИКОН.